Гісторыка-культурны патэнцыял Беларусі

Беларусь - цудоўная краіна ў сярэдзіне Еўропы, дзе захаваліся некранутыя ландшафты і архаічная традыцыйная культура. Яе насяляе адзін з усходне-славянскіх народаў - беларусы.

Першыя людзі з'явіліся ў гэтых мясцінах Усходне-Еўрапейскай раўніны каля 100 тысяч гадоў таму назад. На рубяжы VIII і IX стагоддзяў змешванне славян з насяляўшымі гэту зямлю балцкімі і кельцкімі плямёнамі прывяло да фарміравання племянных саюзаў - крывічоў, дрыгавічоў і радзімічаў, якія і ўтварылі аснову беларускай народнасці. У IX стагоддзі ў Беларусі склаліся першыя дзяржаўныя ўтварэнні: Полацкае, Тураўскае, Пінскае і Смаленскае княствы. У 862 годзе старажытныя летапісы ўзгадваюць аб горадзе Полацку, буйным цэнтры нароўні з Кіевам і Ноўгарадам. У X стагоддзі славяне на тэрыторыі Беларусі паэтапна прынялі хрысціянства, распаўсюджанне якога закончылася значна пазней - на рубяжы XV і XVI стагоддзяў. Адначасова да XIII стагоддзя склаліся асноўныя асаблівасці беларускай мовы, што знайшло сваё адлюстраванне ў ранніх узорах пісьменнасці.

У сярэднія стагоддзі беларусы з літоўцамі стварылі магутную дзяржаву ў Еўропе, самую вялікую з часоў Рымскай імперыі. Гэтая дзяржава, Вялікае княства Літоўскае, распасцёрлася ад берагоў Балтыкі да Чорнага мора. Вакол старажытнай сталіцы -Навагрудка - аб'ядналіся шматлікія славянскія і балцкія народы. Старажытная беларуская мова была ў той час дзяржаўнай.

Пасля слаўнай перамогі 1410 года пад Грунвальдам, якой беларусы па праву ганарацца, нага захопнікаў многія стагоддзі не ступала на беларускую зямлю.

Мірныя гады пасадзейнічалі росквіту беларускай культуры, якая развівалася ў рэчышчы еўрапейскага Рэнесансу і Рэфармацыі. Сведчаннем гэтага з'яўляюцца выдатныя дасягненні беларускіх дзеячаў культуры і навукі. Самы выдатны з іх - Францішак Скарына. Гэты асветнік і першадрукар у самым пачатку XVI стагоддзя пераклаў і выдаў Біблію на беларускай мове. Да яго ў Еўропе былі толькі нямецкі і чэшскі пераклады.

У 1569 годзе ў выніку Люблінскай уніі была створана федэратыўная дзяржава, якая аб'яднала Вялікае княства Літоўскае і Карону Польскую, - Рэч Паспалітая, арыстакратычная рэспубліка беларускага, польскага, літоўскага і ўкраінскага народаў.

Жыццё краіны ў наступныя эпохі складвалася трагічна. Беларусь, знаходзячыся на скрыжаванні еўрапейскіх дарог паміж Усходам і Захадам, заўсёды была жаданым краем для заваёўнікаў, стаўшы на доўгія гады арэнай многіх бітваў і бясконцых перадзелаў. Войны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай у XVII стагоддзі адбываліся пераважна на беларускіх тэрыторыях. У выніку была знішчана альбо вывезена ў палон палова насельніцтва і разбурана большасць гарадоў. Але асабліва вялікую шкоду прынесла XX стагоддзе - Першая сусветная, савецка-польская і Другая сусветная войны. Адна з апошніх трагедый, якой няма роўных у чалавечай гісторыі, - аварыя на Чарнобыльскай АЭС - пакінула глыбокія раны на гэтай зямлі.

У ліпені 1990 года Вярхоўны Савет БССР прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце. 19 верасня 1991 года БССР была пераўтворана ў Рэспубліку Беларусь. У снежні 1991 Беларусь, Расія і Украіна падпісалі ў Белавежская пушчы саглашэнне аб ставрэнні Садружнасці Незалежных Дзяржаў, у якое ўваходзяць зараз 12 былых савецкіх рэспублік. У Мінску знаходзіцца штаб-кватэра СНД - Выканаўчы Камітэт і Эканамічны Суд Садружнасці, каля дзясятка галіновых саветаў.

Беларусь - гасціная, талерантная краіна, дзе ў міры і ўзаемаразуменні жывуць прадстаўнікі многіх нацыянальнасцей і веравызнанняў. Хрысціяне розных абрадаў, мусульмане і іудзеі жывуць адной беларускай сям'ёй. Пераплятанне тут шматлікіх традыцый і культур стварыла багаты творчы патэнцыял. Гэты край даў свету такія слаўныя імёны, як Янка Купала і Максім Багдановіч, Адам Міцкевіч і Міхаіл Агінскі, Дзмітрый Шастаковіч і Марк Шагал, Іван Хруцкі і Казімір Малевіч, Павел Сухі і Хаім Вейцман.

Беларусы спакон веку славяцца як працалюбівыя земляробы, якія жывуць у згодзе з прыродай, што і сфарміравала іх настойлівы і сціплы характар.

Многія стагоддзі яны шануюць сваю зямлю, абрабляючы прасторы палёў і апяваючы яе велічавыя лясы, чыстую ваду азёр і рэк. На ёй яны стварылі шэдэўры сусветнай спадчыны - унікальны фальклор, архітэктуру, шматлікія творы літаратуры і мастацтва.

Гісторыка-культурны патэнцыял Беларусі

Рэспубліка Беларусь мае значны гісторыка-культурны патэнцыял, прадстаўлены аб’ектамі архітэктуры, горадабудаўніцтва, гісторыі, археалогіі, мастацтва, паркавымі комплексамі, музейнымі калекцыямі і кніжнымі зборамі.

На сённяшні дзень у Дзяржаўным спісе гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь знаходзіца 4811 гісторыка-культурных каштоўнасцей, у тым ліку 4694 матэрыяльныя нерухомыя гісторыка-культурныя каштоўнасці, якія ўключаюць 1655 аб’ектаў архітэктуры, 1125 — гісторыі, 1857 — археалогіі, 57 — мастацтва.

У адпаведнасці са сваімі ўласцівасцямі матэрыяльныя гісторыка-культурныя каштоўнасці, якія ўключаны ў Дзяржаўны спіс, падзяляюцца на чатыры катэгорыі:

“0” — гісторыка-культурныя каштоўнасці, уключаныя або прапанаваныя для ўключэння ў Спіс сусветнай спадчыны;

“1” — найбольш унікальныя гісторыка-культурныя каштоўнасці мастацкія, эстэтычныя і дакументальныя вартасці якіх уяўляюць міжнародны інтарэс;

“2” — выдатныя гісторыка-культурныя каштоўнасці, якія характарызуюць найбольш адметныя рысы гісторыка-культурнай спадчыны ўсёй рэспублікі;

“3” — гісторыка-культурныя каштоўнасці, якія характарызуюць адметныя рысы гісторыка-культурнай спадчыны асобных рэгіёнаў рэспублікі.

Пад “0” катэгорыяй у Дзяржаўным спісе адзначана 9 аб’ектаў. Гэта такія аб’екты, як палацава-паркавы ансамбль і комплекс манастыра езуітаў у г. Нясвіжы Мінскай вобласці, Барысаглебская (Каложская) царква XII ст. у г. Гродна, Аўгустоўскі канал у Гродзенскай вобласці, царква абарончага тыпу ў вёсцы Сынковічы Зэльвенскага раёна Гродзенскай вобласці, Замкавы комплекс “Мір” у г. п. Мір Карэліцкага раёна Гродзенскай вобласці, Дуга мерыдыяна Струвэ (21 пункт) на тэрыторыі Брэсцкай вобласці, Камянецкая вежа ў г. Камянец Брэсцкай вобласці, Спаса-Праабражэнская царква ў г. Полацку Віцебскай вобласці, палацава-паркавы ансамбль у г. Гомелі.

Да катэгорыі “1” аднесены 42 аб’екты. Сярод іх — гістарычныя цэнтры г. Мінска і г. Гродна, Брэсцкая крэпасць, комплекс езуіцкага калегіума ў г. Полацку Віцебскай вобласці ратуша і Праабражэнская царква ў г. Чачэрску Гомельскай вобласці, Лідскі замак, фрагменты Навагрудскага замка і інш.

Да катэгорыі “2” аднесены 562 аб’екты. Сярод іх гістарычныя цэнтры гарадоў Беларусі: Брэста, Пінска, Кобрына, Полацка, Троіцкі касцёл у в. Ішкалдзь Баранавіцкага раёна Брэсцкай вобласці, царква-крэпасць у в. Мураванка Шчучынскага раёна Гродзенскай вобласці, Сафійскі сабор у Полацку, касцёл Іаана Хрысціцеля ў в. Камаі Пастаўскага раёна Віцебскай вобласці і інш.

Самыя значныя аб’екты аховы ад Рэспублікі Беларусь уключаны ў Спіс сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны UNESCO . Гэта — замкавы комплекс “Мір” у г. п. Мір Гродзенскай вобласці, архітэктурна-культурны комплекс рэзідэнцыі Радзівілаў у г. Нясвіжы Мінскай вобласці, два трансгранічныя аб’екты — Белавежская пушча і “Дуга Струвэ”. Рыхтуецца сумесна з Рэспублікай Польшча дасье “Аўгустоўскі канал — твор чалавека і прыроды”, а таксама збіраецца матэрыял па іншых знакавых аб’ектах спадчыны вышэйшай катэгорыі каштоўнасці.